Hành trình đến với “Suối Nguồn”
Quyển sách tôi muốn viết cảm nhận hôm nay chính là “Suối Nguồn” (The Fountainhead). Lần đầu tiên tôi biết đến Ayn Rand qua một Podcast của Spiderum nói về chủ nghĩa khách quan của bà với những ý kiến trái chiều, kẻ ngợi ca, người phản đối. Cái tên “Suối Nguồn” xuất hiện nhiều lần trong những tranh luận ấy, khiến tôi tò mò. Và rồi tôi quyết định tìm đọc tác phẩm này. Ngoài “Suối Nguồn”, thì Ayn Rand cũng có thêm một vài tác phẩm khác như “We the living” (Những kẻ sống), “Anthem” (Bài ca tư tưởng), “For the new intellectual” (Vì giới tri thức mới) và tiêu biểu nhất là“Atlas Shrugged” (Atlas vươn lên).
“Suối Nguồn’ là quyển sách dày nhất mà tôi từng đọc bởi độ dài 1200 trang (khoảng7cm, dùng để gối đầu cũng được. Và từ những trang đầu tiên tôi đã biết rằng đây sẽ không phải là một quyển sách dễ đọc và dễ hiểu, thế nhưng, từng chương cứ thế cuốn tôi đi, khiến tôi không thể rời mắt. Trong quá trình đọc tôi cũng đã phải đọc đi, đọc lại, tra ngữ nghĩ nhiều lần ở nhiều chỗ khó hiểu (có thể do tôi mới chỉ đang là học sinh lớp 10). Nhưng cuối cùng tôi đã đọc xong và hôm nay chia sẻ lại chút cảm nhận cho mọi người.
Ayn Rand không viết “Suối Nguồn” chỉ để kể một câu chuyện. Bà xây dựng một bức tranh về xã hội, về con người, về cách mỗi cá nhân tồn tại và định nghĩa chính mình trong thế giới này. Cuốn sách gồm 4 phần riêng biệt tương ứng với 4 nhân vật hay cũng chính là 4 đại diện cho 4 nhóm người trong xã hội mà tác giả muốn xây dựng lên. Kết cấu tác phẩm kỳ lạ một cách có chủ đích. Có những chương diễn biến theo thể song song, các chi tiết được phát triển theo một đường thẳng, có khi mỗi phần lại mang cấu trúc phi tuyến tính, từ hiện tại về quá khứ. Vậy nên, lời khuyên của tôi là nếu có điều kiện thì bạn hãy đọc một lèo đến hết ít nhất 1 phần chuyện để có thể hiểu toàn bộ tác phẩm được dễ dàng hơn.
Mở đầu với phần chuyện của Peter Keating, đại diện cho những cá thể sống thứ sinh (live second-hand), một nô lệ của chuẩn mực xã hội, con người của những cái nhìn bên ngoài. Anh ta sống không phải vì mình, mà vì người khác sẽ nghĩ gì về anh ta. Một kẻ tồn tại nhờ ánh mắt ngưỡng mộ của đám đông. Tiếp đó là Ellsworth Toohey, một nhà tư tưởng “vị nhân sinh” tự phong. Ông ta hiểu thấu được diễn biến của xã hội, thâu tóm, thao túng nó bằng quyển lực của ngôn từ và đức tin. Theo sau là Gail Wynand, ông chủ tờ “Ngọn cờ”, một tờ báo đáng khinh nhưng quyền lực. Ông là một kẻ bán linh hồn để có thoát khỏi sự nghèo khó và có được một vị trí mà ở đó ông có thể tiêu khiển bằng cách xem những người khác thể hiện danh dự của họ, một người tưởng như có tất cả, nhưng cuối cùng nhận ra rằng quyền lực thật sự không nằm ở việc kiểm soát đám đông, mà ở việc kiểm soát chính mình. Cuối cùng chính là Howard Roak, nhân vật chính của câu chuyện, một cá thể độc lập, vị kỷ tách biệt khỏi đám đông. Anh nhận thức rõ về xã hội, về những thử thách mà anh phải đối mặt khi dám đi ngược lại với những kẻ ở ngoài kia. có thể nói anh ta là kiểu người sống vì chính mình, không dựa vào ai, không cần ai công nhận. Anh không chống lại thế giới, chỉ đơn giản là luôn muốn bước đi trên con đường riêng.
Trước khi đi sâu phân tích vào từng nhân vật, tôi muốn giải thích hai khái niệm: “Vị nhân sinh” và “Vị kỉ”. Thoạt đầu, khi mới nghe về cụm từ “vị nhân sinh”, ta đã thấy sự cao thượng, đẹp đẽ trong nó với những triết lý đạo đức “vì người chứ không vì mình”. Trong khi đó, từ “vị kỉ” lại toát lên sự hẹp hòi, ích kỉ và chủ nghĩa cá nhân. Nhưng thực chất, “vị kỷ” lại có nghĩa là tuyệt đối không bao giờ bắt người khác hy sinh cho mình. Một người sống vượt ra ngoài nhu cầu sử dụng của những người khác, dù dưới bất kì hình thức nào. Anh ta/Cô ta không hoạt động thông qua họ, không sống vì họ và cũng không yêu cầu họ phải sống vì mình. “Vị nhân sinh” và “Vị kỉ” là hai thái cực đối trọng rõ ràng nhất trong tác phẩm, khiến mỗi lần đọc, tâm trí tôi lại tưởng tượng như đang có 2 diễn giả đứng trên sân khấu và tranh luận nảy lửa với nhau về quan điểm của bản thân. Và tôi cũng tự câu hỏi cho bản thân là “Mình đang là ai và muốn là ai trong những kiểu người này?”.
Phần I: Peter Keating: Một học sinh, một đứa con, một con người mẫu mực đến lý tưởng, khiến cho bất kì ai nhìn vào cũng không thể giấu được sự trầm trồ, ngưỡng mộ. Peter đứng đầu Học viện Stanton, một trường kiến trúc danh giá, nhận tấm bằng xuất sắc, đạt học bổng toàn phần, thậm chí còn được đích thân chủ tịch của hãng kiến trúc nổi tiếng nhất New York-Guy Francon mời làm việc. Nhưng khi chúng ta bỏ qua cái bề nổi hào nhoáng, bóng bẩy ấy, ta mới thấy bản chất trống rỗng của anh. Peter thực lòng đâu có yêu cái ngành kiến trúc này, anh thậm chí còn không nhớ nổi đồ án tốt nghiệp của mình ra làm sao nữa. Nhưng anh vẫn sống, vẫn ăn, vẫn cười, không phải vì bản thân anh, mà là vì những người khác, vì xã hội. Peter là một con rối, một diễn viên trong một màn kịch nơi mà anh vừa là người điều khiển khán giả nhưng đồng thời anh cũng bị chính khán giả điều khiển lại. Peter dường như là một nhân vật hoàn toàn đối lập với Howard, được thể hiện qua một cuộc đối thoại ngắn giữa 2 người bọn họ:
P: “Tôi có học bổng đi Paris bốn năm. Nhưng trước đây ông Francon đã đề nghị tôi về làm việc cho ông ta. Ngày hôm nay ông ấy nói rằng lời đề nghị đó vẫn còn hiệu lực. Và tôi không biết chọn cái nào.”
H: “Nếu anh muốn lời khuyên của tôi, Peter ạ, thì anh đã mắc sai lầm rồi. Sai lầm vì hỏi ý kiến tôi. Hoặc hỏi ý kiến bất kỳ ai. Đừng bao giờ hỏi người khác. Đừng hỏi về công việc của anh. Chẳng nhẽ anh lại không biết mình muốn cái gì sao? Làm sao mà anh có thể chịu được việc không biết mình muốn gì?”
P: “Nhưng sao mà cậu luôn có thể tự quyết định được? Cậu biết đấy, Howard, tôi chưa bao giờ chắc chắn về bản thân. Tôi không biết liệu tôi có giỏi như là tất cả mọi người vẫn nói về tôi hay không. Tôi sẽ không thừa nhận điều này với bất cứ ai ngoại trừ cậu.”
Trong thâm tâm, Peter hiểu rằng anh không có năng lực thực sự, những thứ anh làm chỉ là đi sao chép và nhặt nhạnh từ những nền văn minh trước cho một xã hội tôn thờ cái chắp vá ấy và bác bỏ những giá trị hiện đại, tiện ích và tối ưu. Peter sợ Roark, một nỗi sợ vô hình, vô dạng mà anh luôn cố gắng chối bỏ, nhưng anh cũng đồng thời ngưỡng mộ Roark, luôn cảm thấy Roark là một người đáng tin cậy. Và sau những giai đoạn thăng hoa và cả lao dốc của sự nghiệp, Peter đã cầm cọ lên vẽ, vẽ nên những bức họa mà anh chưa từng cho ai xem, kể cả mẹ của mình, chỉ trừ Roark. Liệu rằng đây có phải là sự thức tỉnh cho linh hồn của Peter? Mình mong là có, vì mình tin rằng sẽ không bao giờ là quá muộn để cứu rỗi lấy một linh hồn.
Phần II: Ellsworth Toohey: “Ông không lê bước nặng nhọc qua các thế kỷ; ông khiêu vũ, các nhà phê bình nói, trên đại lộ của các thời đại, như một anh hề, một người bạn, và một nhà tiên tri.” Đó là những lời khen có cánh của giới mộ điệu dành cho Toohey, một người luôn được tôn vinh như một nhà tư tưởng vị nhân sinh, một nhà phê bình kiến trúc vĩ đại, một vị thánh sống. Toohey vốn được sinh ra với một cơ thể gầy gò, ốm yếu, tuy nhiên ông lại là người có được sự trọng vọng cao nhất trong nhà, một sự quan tâm đầy kính trọng, theo kiểu nhẹ nhàng, tội lỗi của người mẹ và kiểu bất ổn, nghi ngại của người cha.
Toohey coi thường chủ nghĩa vật chất, tin rằng trí óc mạnh hơn cơ bắp và hơn hết là sở hữu quyền lực của ngôn từ và đức tin. Khi còn đi học ông đã thể hiện sự khôn khéo trong khả năng thuyết phục người khác, cụ thể là bạn học: “Cậu thích nói về đức tin và tìm thấy những người muốn nghe về điều này, những kẻ thấp cổ bé họng và ốm yếu thường vây quanh cậu. Munn thò lò mũi xanh bắt đầu đi theo cậu với một vẻ tận tụy của một con chó. Dix còm vốn bị bại liệt bẩm sinh thì nằm trên giường chăm chăm nhìn qua cửa sổ ra góc đường để chờ Toohey đến. Hazelton cáu kỉnh bị thi trượt và thường ngồi hàng giờ khóc lóc trong lúc Ellsworth đặt tay lên vai an ủi. Cậu thường nói với những đứa trẻ kia bằng cái giọng trầm ấm: Đau khổ là tốt. Đừng phàn nàn. Hãy chịu đựng, cúi đầu, chấp nhận và hãy biết ơn vì Chúa đã ban cho cậu đau khổ. Bởi vì chính đau khổ làm cậu tốt hơn những kẻ đang cười vui và hạnh phúc. Nếu cậu không hiểu điều này, cũng đừng cố mà hiểu. Tất cả những thứ tồi tệ đều đến từ cái đầu vì cái đầu hỏi quá nhiều câu hỏi. Thật phước hạnh khi được tin mà không cần hiểu. Vì vậy, nếu cậu thi trượt, hãy vui vì điều đó. Nó có nghĩa là cậu tốt hơn những đứa thông minh, chúng nghĩ quá nhiều và quá dễ dàng.”
Và cứ vậy, lũ trẻ tìm đến Toohey càng ngày càng đông bởi một khi đã làm bạn với ông, chúng nghiện những lời nói của ông như thuốc phiện.
Có thể thấy rằng không ngu ngốc như Peter Keating, Toohey vẫn thật vĩ đại, nhưng là một cái vĩ đại rỗng tuếch. Ông nhìn rõ được thâm tâm của quần chúng, ông biết được lũ người dưới kia đang chen chúc một cách vô định nhưng lại rất mong muốn một người có thể đứng lên để họ có thể dựa vào. Có thể đó là những đức tin mông muội, mơ hồ, nhưng họ vẫn cố sống cố chết để bám víu theo những đức tin ấy, bởi lẽ họ không có niềm tin vào bản thân. Thật may mắn cho những con người khi đã có Ellsworth Toohey, một người vĩ đại bài xích cái tôi, bài xích sự tỏa sáng của những linh hồn cá biệt. Đó là sai lầm và sự ngu dốt to lớn nhất của cuộc đời Ellsworth. Để có được vị trí “người vĩ đại” đó, ngoài những đức tin ra, Ellsworth còn sở hữu cho mình sức mạnh của ngôn từ, dù đấy cũng chỉ là những hoa ngôn vô nghĩa: “…Và bây giờ chúng ta đề cập đến một thành tựu đáng chú ý khác trong cách công trình kiến trúc cao tầng ở đô thị. Chúng tôi muốn các bạn chú ý đến sự tinh tế của tòa nhà mới xây dựng có tên Melton do hãng Francon & Heyer thiết kế. Tòa nhà đứng với một sự tao nhã trong sáng, như một chứng nhân hùng hồn cho thắng lợi và sự thuần khiết cổ điển và tính hợp lý. Sự tuân thủ truyền thống cổ điển bất tử đã trở thành một nhân tố hữu cơ trong việc kiến tạo một công trình mà vẻ đẹp của nó có thể đơn giản và dễ dàng đi vào trái tim của mọi người…”. Trích trong bài viết Cẩm Thạch và Vữa của Ellsworth M. Toohey.
Ở những lời bình này, tác giả đã cố tình dùng từ ngữ và cách diễn đạt cầu kỳ, rối rắm, thậm chí là sáo rỗng để nhấn mạnh cái rỗng tuếch của Toohey. Nhưng dù là những lời phê bình sáo rỗng, công chúng vẫn nuốt từng lời của Toohey, khiến họ điên đảo vì thứ văn học vô nghĩa của Lois Cook, vào đống rác rưởi trên sân khấu kịch nói của Ike và vào mớ xã luận ngu dốt của Lancelot Clokey.
Toohey “căm ghét” những người như Howard Roark, ông muốn anh bị xã hội sai khiến và sống như bao kẻ đang sống thứ sinh khác vì niềm tin của ông về một xã hội tương lai, nơi cộng đồng có chung một cái họng, cái tai, cái mắt.
Phần III: Gail Wynand: Một tấm gương vươn lên từ sự nghèo khổ, từ những năm tháng ngủ cầu thang, không có tiền ăn, tiền mặc rồi trở thành chủ tờ báo Ngọn cờ New York, có được quyền lực và địa vị cao. Gail cho công chúng những gì họ muốn thấy: tình dục, tai tiếng, sự nhơ bẩn của xã hội qua tờ báo “Ngọn cờ New York” từ đó mang lại lợi nhuận và danh vọng rất nhiều cho đế chế của Gail.
Ông bán linh hồn của mình cho công chúng, cho những gì mà dư luận thích thú. Ông sẵn sàng lăng xê, tung hô bất kể thứ gì trên tờ Ngọn Cờ cho dù ông đang khinh thường những thứ ấy và đám đông kia đến đâu. Ông hoàn toàn có thể khiến cho sự nghiệp của một người “nở hoa hay xuống dốc” chỉ với một vài bài báo, điển hình như vụ đền Stoddart của Roark.
Nhưng Gail hiểu rõ giá trị của những cá nhân độc lập, dám đứng tách khỏi đám đông. Dominique có lẽ là khởi đầu cho những thay đổi của Gail và Roark là người đã mang đến sự đột phá toàn diện cho ông. Thời điểm ông gặp Roark là thời điểm linh hồn ông thức tỉnh, thởi điểm mà ông đã mong chờ bấy lâu nay.
Phần IV: Howard Roark: Đây chắc chắn là nhân vật nổi bật và ấn tượng nhất toàn bộ tác phẩm. Roark bị đuổi học vì không tuân theo những đường lối kiến trúc xưa cũ, bị cho là điên rồ khi theo đuổi kiến trúc hiện đại, tối ưu mà cả ngành kiến trúc Hoa Kỳ nên hướng về. Anh đến New York và gặp Cameron, người cùng chung lí tưởng với mình nhưng lại bị xã hội dìm cho đến khổ sở. Anh hiểu xã hội như-nó-đang-là và anh cũng hiểu một xã hội như-nó-có-thể-là-và-phải-là: “Không ai có thể sống vì người khác. Một người không thể chia sẻ linh hồn anh ta, cũng giống như anh ta không thể chia sẻ thân xác của anh ta. Những kẻ sống thứ sinh đã sử dụng chủ nghĩa vị nhân sinh như một vũ khí để lợi dụng và đảo ngược những nguyên tắc đạo đức cơ bản của loài người.”
Roark là tượng đài của sự vị kỷ, của cái tôi trong mỗi con người. Anh là một kiến trúc sư bản lĩnh, dũng cảm trong suy nghĩ và cả hành động. Anh coi thường những xu hướng kiến trúc Phục Hưng, Gothic, Cổ Điển mà công chúng đang mù quáng theo đuổi. Anh yêu bản thân và yêu cả những gì mình thiết kế. Từng tòa nhà mà anh thiết kế đều mang một dấu ấn rất riêng, một dấu ấn của Roark, giống như Hopton Stoddard đã nhận xét: “Anh là một người có đức tin sâu sắc, Roark ạ – đức tin theo cách của anh. Tôi có thể nhìn thấy nó trong những tòa nhà anh thiết kế”. Anh không cần người khác để sống và tỏa sáng, anh là một tồn tại không thể được định nghĩa bởi xã hội và cũng không cần được định nghĩa. Chỉ anh mới có thể định nghĩa bản thân mình.
Bạn có thể nghĩ Roark cực đoan, mình cũng nghĩ vậy, tất cả mọi nhân vật khác trong “Suối Nguồn” cũng nghĩ vậy, bản thân Roark cũng nhận thức được sự cực đoan của mình. Nhưng hãy nghe anh ấy nêu tuyên ngôn của tâm hồn mình, cũng là phần chốt của “Suối Nguồn”:
“Trong những thế kỷ qua, đã có những người đặt bước chân đầu tiên của họ trên những con đường mới, họ không được trang bị vũ khí gì ngoài tầm nhìn của riêng họ. Họ có mục đích khác nhau, nhưng tất cả đều có một số điều chung: bước chân của họ là bước chân đầu tiên, con đường của họ là con đường hoàn toàn mới, nhãn quan của họ không hề vay mượn, và phản ứng mà họ nhận được luôn là sự căm ghét. Những nhà phát minh vĩ đại, những nhà tư tưởng, những nghệ sĩ, những nhà khoa học, những nhà sáng chế đều phải đơn độc chống lại những người cùng thời với họ. Tất cả những ý tưởng, phát minh mới và vĩ đại đều bị chống đối kịch liệt và đều bị lên án. Động cơ máy đầu tiên bị coi là ngu xuẩn. Chiếc máy bay đầu tiên bị coi là không tưởng. Chiếc máy dệt đầu tiên đã bị coi là ác quỷ. Việc gây mê bị coi là tội lỗi. Nhưng những người đó, với tầm nhìn không vay mượn, vẫn tiếp tục tiến lên. Họ đã chiến đấu, họ đã đau khổ và họ đã phải trả giá. Nhưng họ đã chiến thắng.”
Ayn Rand và hình tượng lý tưởng trong ‘Suối Nguồn’
Ayn Rand không viết Suối Nguồn để khai sáng độc giả về triết học hay để giảng giải về một hệ tư tưởng. Mục tiêu của bà không phải là truyền bá một học thuyết khô khan, mà là khắc họa hình ảnh về một con người lý tưởng – một cá nhân sống vì chính mình, không bị chi phối bởi xã hội hay những quy chuẩn tập thể. Và mẫu người đó chính là Howard Roark.
Những giá trị triết học, giáo dục, nhận thức trong Suối Nguồn không tồn tại như một đích đến. Ayn Rand sử dụng chúng như một phương tiện để dẫn dắt người đọc đến với điều mà bà cho là quan trọng nhất: một con người sống đúng với bản chất của mình, không thỏa hiệp vì sự công nhận của xã hội. Chính vì vậy, nếu chỉ đọc cuốn sách này với mong muốn tìm hiểu về triết học khách quan hay chủ nghĩa vị kỷ, có lẽ người đọc sẽ thấy hụt hẫng. Nhưng nếu nhìn Suối Nguồn như một tác phẩm văn học vẽ nên một cá nhân lý tưởng, thì tất cả những chi tiết trong sách đều trở nên có ý nghĩa.
Với Ayn Rand, con người là mục đích tự thân. Chính trị, đạo đức, triết học – tất cả những khái niệm đó không thể tồn tại độc lập mà không phục vụ con người. Nếu chính trị không bảo vệ quyền tự do cá nhân, nếu đạo đức không phản ánh sự chính trực của mỗi con người, nếu triết học không giúp cá nhân hiểu rõ bản thân, thì tất cả những thứ ấy đều trở nên vô nghĩa. Bà xây dựng Howard Roark như một tuyên ngôn cho điều này: một con người sống không vì ai khác ngoài bản thân mình, một người không để thế giới định nghĩa mình mà tự tạo ra định nghĩa cho chính mình.
Tuy nhiên, Suối Nguồn không phải là một cuốn sách dễ đọc. Không phải ai cũng đồng tình với triết lý của Rand, và cũng không phải ai cũng có thể chấp nhận một hình tượng như Roark. Nhưng có lẽ, đây chính là điều khiến tác phẩm này trở nên đặc biệt: nó không tìm cách thuyết phục bạn, mà khiến bạn phải tự vấn chính mình. Sau khi đọc xong, câu hỏi quan trọng không phải là “Tôi có đồng ý với Ayn Rand không?” mà là “Tôi đang sống theo cách tôi muốn, hay theo cách xã hội mong đợi?”
Nếu bạn đang cảm thấy mất phương hướng, hoặc đang đứng trước những lựa chọn quan trọng trong cuộc đời, có lẽ Suối Nguồn là một cuốn sách đáng đọc. Không phải vì nó sẽ cho bạn câu trả lời, mà vì nó sẽ khiến bạn đặt ra những câu hỏi đúng.
Cảm ơn bạn đã đọc hết những dòng cảm xúc quá dài của tôi về Suối Nguồn. Chúc bạn có một trải nghiệm thật đẹp với tác phẩm này.
March 2022
LQM
