Bài được LQM dịch từ chia sẻ gốc:How to Grow from Your Pain
Marguerite Johnson, được sinh vào cuối những năm 1920 ở Arkansas. Là một phụ nữ da đen nghèo khổ sống ở miền Nam nước Mỹ, cô dường như không có một chút ánh sáng nào ở tương lai. Cô đã trải qua những khó khăn mà tất cả những người Mỹ gốc Phi đều phải chịu do nạn phân biệt chủng tộc gây ra–tình trạng công dân hạng 2, bị cô lập về kinh tế và xã hội, sống trong nỗi sợ triền miên về nguy cơ bị hành hạ và khủng bố, v.v.
Và dường như thể tất cả những điều đó còn chưa đủ tệ, những sự kiện khác trong cuộc đời khiến Johnson đau khổ hơn thế nữa.
Vào năm 7 tuổi, Johnson bị bạn trai của mẹ mình c.ư.ỡ.n.g h.i.ế.p. Cô chỉ dám kể cho anh trai mình biết. Vài ngày sau đó, kẻ đã c.ư.ỡ.n.g h.i.ế.p cô bị giết chết. Điều đó đã khiến Johnson bị sang chấn nặng nề và cô không dám nói một câu nào trong suốt 5 năm rưỡi. Cô cảm thấy mình như bị ruồng bỏ bởi cả thế giới bên ngoài và chính thế giới tinh thần của bản thân, dường như lựa chọn duy nhất của Johnson sẽ là sống cả đời với sự khó khăn và cô độc.
Nhưng thật bất ngờ khi sau đó Marguerite Johnson đã đổi tên thành Maya Angelou và cô trở thành nữ vũ công, diễn viên, biên kịch, nhà thơ, nhà lãnh đạo tiêu biểu trong phong trào đấu tranh quyền công dân những năm 1960, đồng thời cũng là người phụ nữ da màu đầu tiên có cuốn sách phi hư cấu bán chạy nhất – cuốn hồi ký của cô với tựa “I Know Why the Caged Bird Sings”. Cô đã đạt nhiều giải thưởng trong nhiều lĩnh vực khác nhau và thậm chí còn được mời đọc thơ trong buổi lễ nhậm chức của Tổng thống Bill Clinton vào năm 1993.
Và có lẽ điều ấn tượng nhất ở Angelou đó là cô đã từng thừa nhận rằng không phải cô có được ngày hôm nay bằng việc vượt qua những chấn thương tâm lý thời thơ ấu, mà cô trở nên như ngày hôm nay là nhờ những chấn thương đó. Bởi lẽ thứ mà cô viết lên trong những trang sách chính là những vết sẹo của cô – những vết sẹo mà chỉ mình cô nhìn thấy, chạm đến và cảm nhận được.
Thực sự thì những đau khổ trong cuộc đời không phải là một thứ “tốt”. Công bằng mà nói thì không ai trong chúng ta đáng phải nhận những bất hạnh đó. Nhưng hầu hết chúng ta đều từng gặp những khó khăn ở nhiều thời điểm trong cuộc sống, và đó là một sự thật không thể chối cãi.
Trong cuộc đời mỗi chúng ta ít nhất đã từng trải qua 5 hay 6 sự kiện chẳng mấy vui vẻ – ta mất đi một người thân, ly hôn, mất việc, nghe một chuẩn đoán đáng sợ từ bác sĩ, bị tấn công,… và thường thì sau mỗi sự kiện ấy, chúng ta lại cứng cáp hơn một chút, thông minh hơn một chút và trở nên tốt hơn một chút.
Trưởng thành từ việc đối mặt với nỗi đau
Trước giờ, ngành tâm lý học hầu như chỉ tập trung nghiên cứu những cách mà sang chấn tâm lý làm con người đau khổ. Và điều đó hoàn toàn hợp lý.
Hơn 100 năm trước, tâm lý học vẫn thường bị xem là thứ “khoa học vớ vẩn”. Ban đầu, chỉ có những người tuyệt vọng và bế tắc mới tìm đến sự giúp đỡ của tâm lý học. Những người “bình thường” với những vấn đề “bình thường” sẽ không đi gặp nhà tâm lý, vì lúc đó người ta vẫn bài trừ hành động tìm kiếm sự giúp đỡ này, họ cho rằng đó là việc đáng xấu hổ hoặc nhục nhã (và thực tế là tình trạng này hiện vẫn còn tồn tại).
Kết quả là trong khoảng 50 năm đầu tiên từ lúc ra đời, ngành tâm lý – tâm thần học phải đối mặt với những ca bệnh cực kỳ khó khăn, như bệnh nhân bị tâm thần phân liệt, rối loạn xúc động lưỡng cực, trầm cảm, có xu hướng tự tử,…
Điều này đã dẫn đến một kiểu thành kiến lựa chọn. Bởi các nghiên cứu luôn chỉ xoay quanh những trường hợp có bệnh tâm lý nặng nhất, và hầu hết các trường hợp này đều tồn tại một vài sang chấn kinh khủng trong đời nên điều mà các nhà tâm lý học đầu tiên rút ra chính là kết luận logic về sự sang chấn tâm lý gây ra vấn đề cho sức khỏe tâm thần.
Nhưng thực tế đây là một kết luận không chính xác. Và cho đến khi tâm lý học và tâm thần học được phổ cập rộng rãi hơn, các nhà tâm lý học mới bắt đầu nhận ra rằng sang chấn tâm lý phổ biến hơn họ nghĩ. Các sang chấn là một phần của cuộc sống. Và hầu hết chúng ta không những không ngã quỵ vì tinh thần bị suy sụp nghiêm trọng, mà thậm chí còn trưởng thành và trở thành một người mạnh mẽ hơn nhờ những nỗi đau trong quá khứ. Khoảng 90% mọi người sau khi gặp phải một sự kiện đau khổ trải cũng sẽ trưởng thành hơn trong vài tháng và vài năm sau đó. Họ thường sẽ cảm thấy đầu óc mình được cởi mở hơn, những ưu tiên của họ thay đổi và họ trở nên ấm áp và vị tha hơn. Và như được nhận một nguồn sức mạnh cá nhân to lớn, họ nhận ra những khả năng mới trong cuộc sống mà họ chưa bao giờ nhận ra trước đó.
Bây giờ, trước khi bạn nghĩ rằng: “Ôi, Mark Manson đang nói tất cả những gì tôi cần là trải qua một sang chấn kinh khủng, rồi sau đó cuộc sống sẽ bước sang một trang mới ư!” thì hãy khoan đã vì mọi chuyện không đơn giản như vậy đâu!
Một sang chấn không phải là kết thúc, mà là bắt đầu
Thật ra, sang chấn trong cuộc sống của ta, dù dưới bất kì hình thức nào, cũng không phải là thứ trực tiếp giúp ta “mạnh mẽ” hơn. Tất cả những câu nói truyền cảm hứng về việc bước qua nghịch cảnh, và những “thứ gì không giết được bạn sẽ làm bạn mạnh mẽ hơn” đều khiến bạn nhầm lẫn rằng chỉ cần chịu đựng khó khăn là đủ để bạn chống lại những thứ khác trong tương lai.
Đáng tiếc là sự thật không phải như vậy.
Vấn đề nằm ở những gì xảy ra SAU ngần ấy đau đớn ấy. Sống sót qua một sang chấn không làm bạn mạnh mẽ hơn mà chính nỗ lực bạn bỏ ra để vượt qua mọi thứ sau sang chấn đó mới là chìa khóa.
Những đau khổ do sang chấn gây ra có thể khiến trái tim ta thắt lại trong đau đớn. Nó làm ta nghi ngờ chính những điều ta tin tưởng về thế giới, về chỗ đứng của ta trong thế giới đó, về sự vị tha, tử tế và ổn định của thế giới và những người quanh ta. Một số sang chấn còn khiến ta nghĩ đến sự ngắn ngủi của đời người, điều mà hầu hết chúng ta sợ.
Khi bị sang chấn, ta sợ hãi, hoang mang, hoảng loạn và nghi hoặc với tất cả mọi thứ. Vào lúc đó, sẽ có 2 trường hợp xảy ra:
Một, bạn rơi xuống vực sâu tuyệt vọng, trải qua những giây phút kinh khủng, gây ra những rối loạn trong tâm trí (trường hợp này thường ít xảy ra hơn)
Hai, bạn lấy sang chấn này làm cơ hội để xây dựng những niềm tin khác và một thế giới quan mới, ổn định và vững chắc hơn trước (trường hợp này là trường hợp phổ biến hơn)
Hãy xem sang chấn như một trận động đất cắt xuyên qua thành phố. Mọi thứ đều trở nên thê thảm sau những rung chấn kinh khủng đó. Nhưng sau đó, với những kinh nghiệm mới về cấu trúc của các công trình, người dân bắt đầu xây dựng lại nhà cửa và thiết kế nên những hệ thống vững chắc hơn để chống lại những cơn động đất mới trong tương lai. Thành phố giờ đây không chỉ “được phục hồi” như trước mà còn biến thành một thành phố vững vàng hơn.
Do vậy, khi cuộc sống của ta bị gián đoạn bởi những sang chấn cá nhân kinh khủng, ta lại có cơ hội để tạo dựng lại chính mình. Ta sẽ không bao giờ quên được những ký ức và nỗi đau ấy như những người dân thành phố sẽ không bao giờ quên được sự kinh hoàng và mất mát do cơn động đất gây ra.
Câu hỏi quan trọng lúc đó là ta phải làm gi để tạo dựng lại chính mình?
Cuộc sống sau sang chấn
Sang chấn có thể đánh dấu cho một bước ngoặt trong cuộc đời ta vì nó khắc lên những khoảnh khắc mà ta sẽ không bao giờ quên được.
Không có gì lạ khi ta cứ nhớ lại nỗi đau của mình, tự vấn về ý nghĩa của nó và trải qua những cung bậc cảm xúc của tội lỗi, hổ thẹn, sợ hãi và đơn độc. Đó quả là một tình huống bi thảm. Ta tua đi tua lại bi kịch đó trong tâm trí hàng chục lần như khi bạn bị trói chặt vào một chiếc ghế, mắt bị dán keo và không nhắm lại được rồi bị ép xem đi xem lại một bộ phim đầy đau đớn. Và mỗi lần xem lại, bạn vẫn cảm thấy đau đớn giống như lần đầu.
Nhưng dù tệ hại đến đâu, đây lại là một bước quan trọng trong quá trình xây dựng nên một câu chuyện về sang chấn trong tâm trí bạn. Câu chuyện này là một trong những thứ then chốt quyết định xem bạn có thể bước ra khỏi bóng tối của quá khứ hay không?
Vậy câu chuyện đó nên trông như thế nào? Sau đây là một số lưu ý:
1, Đáng hay không đáng không quan trọng
Con người khi gặp bi kịch luôn hay tự hỏi, “Sao phải là tôi? Rốt cuộc tôi đã làm gì sai mà đáng bị như thế này?” Thường khi tuổi càng trẻ hoặc sang chấn càng khủng khiếp, ta lại càng hay đổ lỗi cho bản thân. Ta sẽ cảm thấy rằng chắc chắn mình đã làm gì sai và đây là một điều xứng đáng.
Bước đầu tiên trong việc xây dựng câu chuyện về nỗi đau là hiểu được rằng vấn đề không phải đáng hay không. Nỗi đau không phải là một trò chơi xem tổng số liệu có bằng 0. Nếu ai đó khiến ta đau, việc làm cho họ bị tổn thương lại cũng không xoa dịu ta thêm được.
Nỗi đau thực chất có thể lan truyền như virus. Ta càng bị thương tổn thì ta lại càng hay tự làm đau bản thân người khác. Ta sẽ dùng những khuyết điểm do tự bản thân thấy để ngụy biện cho những hành vi tự hại ta.
Quan trọng là ta nhận ra điều này và ngừng lại trước khi quá muộn. Ta vốn dĩ không làm gì sai để đáng có sang chấn cả. Nhưng vấn đề không lại không nằm ở đó. Sang chấn là một phần của cuộc sống và cuộc sống vốn là như vậy.
2, Tìm lại những điều quan trọng trong cuộc sống
Tôi vẫn nhớ khi một người bạn thân của tôi qua đời, tôi đã ngay lập tức nhận ra rằng những người bạn khác cũng có thể mất đi bất cứ khi nào. Vì vậy tôi quyết định thông báo cho tất cả bạn bè rằng tôi quan tâm đến họ và họ quan trọng với tôi đến nhường nào.
Đôi khi sang chấn nhắc ta về sự ngắn ngủi của đời người và khiến ta bối rối trước tất những gì ta luôn cho là đúng. Điều đó đem lại một tác dụng phụ bất ngờ: giúp ta thấy được những điều mà ta nên quý trọng.
Dù là một nỗi đau kinh khủng, nó vẫn có một khả năng – đánh thức tầm quan trọng của những vật, những thứ và những người quanh ta.
3, Chia sẻ nỗi đau
Những câu chuyện không tự nhiên mà được dệt lên, chúng chỉ xuất hiện khi được chia sẻ đến người khác. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng yếu tố làm nên sự trưởng thành ở mỗi cá nhân sau sang chấn là tâm thái cởi mở khi nói về nỗi đau với một mạng lưới xã hội.
Hãy tìm một người bạn, một người thân trong gia đình, một chuyên viên tư vấn tâm lý, một bạn thú cưng, rồi cùng chia sẻ những trải nghiệm, cảm giác, hoài nghi và nỗi sợ về sang chấn đó. Hãy thôi “nhắc lại” bi kịch đó trong đầu bạn và hãy bước ra và mở rộng tâm trí và nỗi đau.
Có những bài học sâu sắc nhất trong cuộc đời sẽ đến từ sang chấn của bạn, nhưng bạn sẽ không nhận thấy được bài học đó nếu không chia sẻ vè nỗi đau của bạn.
Hiện tại, văn hóa của chúng ta vẫn còn bài trừ và kì thị việc chia sẻ về nỗi đau. Vì không may là việc nói lên rằng ta đang tổn thương sẽ đụng chạm đến một số điều cấm kỵ – rằng ta đáng ra phải tỏ ra tích cực và vui vẻ, rằng vấn đề của ta chỉ là một vấn đề cá nhân mà thôi và rằng ta không được dựa dẫm vào người khác, nếu không ta sẽ chỉ càng thêm tổn thương.
Nhưng giữ kín nỗi đau chỉ khiến mọi thứ tệ hơn. Vết thương sẽ mưng mủ, trở thành một thứ ung nhọt hành hạ ta cả ngày lẫn đêm. Và đây là bài học lớn nhất mà chúng ta học được từ Maya Angelou. Không phải là hành động kìm nén , mà chính là việc biến nỗi đau thành thông điệp của niềm hy vọng là sức mạnh mang đến sự chữa lành.
Chính từ sự chia sẻ của ta sẽ giúp ta vượt qua nỗi đau. Vì khi ta ngồi suy nghĩ một mình, nỗi đau sẽ luôn đọng lại trong ta. Nhưng khi ta chủ động chia sẻ và biến nó thành một thông điệp để gửi tới toàn thế giới, nỗi đau mới đi khỏi ta. Và cuối cùng ta cũng có thể sống hạnh phúc mà không bị những ám ảnh từ nỗi đau đeo bám.
Các bạn có thể xem video tác giả chia sẻ thêm về: How to Grow from Your Pain
LQM-11 Aug.2021
